إسهامُ الاقتصادِ الإسلاميِّ في مواجهةِ التّحدّياتِ المناخيّةِ والبيئيّةِ في العراقِ

المؤلفون

  • محمّد طلال عادل فخري وزارة التربية العراقية - تربية صلاح الدين

DOI:

https://doi.org/10.51930/jcois.2026.87.%25p

الكلمات المفتاحية:

الاقتصاد الإسلامي،، التغير المناخي،، التنمية المستدامة

الملخص

  يعالج هذا البحث التحديات البيئية والمناخية المتفاقمة في العراق، من خلال بيان مدى اسهام مبادئ الاقتصاد الإسلامي وادواته الاقتصادية والمالية في مواجهتها، وتقديم حلول مستدامة للحد من آثارها. وينطلق البحث من الفجوة الواسعة بين تفاقم التحديات البيئية والمناخية التي تواجه العراق، وبين محدودية الحلول الاقتصادية المستدامة للحد من آثار هذه الظواهر وتبعاتها، مع بيان قدرة الاقتصاد الاسلامي على الاسهام في الحد من هذه التحديات، وتحقيق التوازن بين التنمية الاقتصادية وحماية البيئة. وأشار البحث الى إمكانية إسهام الاقتصاد الإسلامي في توظيف أدوات التمويل الإسلامي والوقف الأخضر، الى جانب عدد من الآليات الاقتصادية والاجتماعية في دعم المشروعات المناخية والبيئية وتحقيق التنمية المستدامة في العراق.

المراجع

القرآن الكريم.

1. الابتكارات المالية الإسلامية كأدوات مالية جديدة لمكافحة تغير المناخ– دراسة حالة الصكوك الخضراء لإندونيسيا خلال الفترة 2018 – 2022: اوصغير الويزة، مجلة الاستراتيجية والتنمية، مجلد 14، العدد 2، 2024م.

2. الإحصاءات البيئية للعراق (المؤشرات الصحية لسنة 2024): هيئة الإحصاء ونظم المعلومات الجغرافية، قسم إحصاءات البيئة، 2025م.

3. الادخار: مشروعيته وثمراته مع نماذج تطبيقيه معاصرة: د.إبراهيم عبد اللطيف العبيدي، الناشر: دائرة الشؤون الإسلامية والعمل الخيري– دبي، الطبعة الأولى، 1423هـ– 2011م.

4. استراتيجيات ابتكار المنتجات المالية الإسلامية (الصكوك الإسلامية الخضراء في ماليزيا انموذجاً): سعاد طرفاية، محمد قويدري، مجلة معهد العلوم الاقتصادية، المجلد 26، العدد 1، 2023م.

5. الإسلام والبيئة: رؤية إسلامية حضارية: د.بركات محمد مراد، الناشر: دار القاهرة- مصر، 2003م.

6. الأسهم واحكامها في الفقه الإسلامي: د.محمد صالح بن ألفا عمر جالو، الناشر: دار الكتب العلمية، بيروت– لبنان، 2015م.

7. الاشباه والنظائر: تاج الدين عبد الوهاب بن علي بن عبد الكافي السبكي (ت771هـ)، تحقيق: عادل احمد عبد الموجود، علي محمد معوض، الناشر: دار الكتب العلمية، بيروت، ط1، 1411هـ– 1991م.

8. الاشباه والنظائر: سراج الدين أبو حفص عمر بن علي الانصاري المعروف بابن الملقن (ت804هـ)، تحقيق: مصطفى محمود الازهري، الناشر: دار ابن القيم، الرياض– المملكة العربية السعودية، ودار ابن عفان، القاهرة– مصر، ط1، 1431هـ– 2010م.

9. الصكوك المالية وانواعها: د.يوسف حسن يوسف، دار التعليم الجامعي، الطبعة: الأولى، مصر، 2014م.

10. الاقتصاد الأخضر من النظري الى التطبيق: د.فاطمة بكدي، الناشر: مركز الكتاب الأكاديمي، الأردن، 2020م.

11. الاقتصاد الأخضر من منظور الفكر الاقتصادي الإسلامي: أ.م.د.كامل عبد القادر حسين، مجلة جامعة كركوك للدراسات الإنسانية، المجلد 16، العدد 2، 2021م.

12. الاقتصاد الأخضر وتطبيقاته في النظام الاقتصادي الإسلامي: أ.د.محمود حامد محمود عبد الرزاق، الناشر: دار التعليم الجامعي، ط1، 2024م.

13. الامن البشري بين الحقيقة والزيف: المجتمع العراقي النموذجي: فراس عباس البياتي، الناشر: دار غيداء، الأردن، 2011م.

14. بناء المفاهيم الاصيلة لعموم الامة: د.نعمت عبد اللطيف مشهور، تقديم: د.السيد محمد عمر، د.رفعت السيد العوضي، وآخرين، الناشر: المعهد العالي للفكر الإسلامي، ومركز اركان للدراسات والأبحاث والنشر، 2019م.

15. البعد المقاصدي في التعامل مع المكونات الطبيعية للبيئة دلالات النصوص وفقه التطبيق: خالد جاسم إبراهيم الهولي، مجلة كلية العلوم الإسلامية– جامعة بغداد، 2025، العدد 83.

16. البيئة من المنظور الشرعي وسبل حمايتها في الإسلام: الأستاذ أبو نصر الله عبد العزيز فاضلي، الناشر: دار الكتب العلمية، بيروت– لبنان، 2009م.

17. تبني الاقتصاد الإسلامي الأخضر خطوة مهمة في إرساء دعائم الحكم الرشيد (دراسة حالة المواءمة والمقترحات على نظام حوكمة الشركات والكيانات المدرجة في السوق الرئيسية في قطر): د.هشام عمر حمودي عبد، المجلة الاكاديمية للأبحاث والنشر العلمي، الإصدار الثاني والثلاثون، 2021م.

18. التحديات البيئية في العراق: سبل المعالجة، مستقاة من التجربة الألمانية: أ.م.د.وفاء جعفر المهداوي، حافظ عبد الأمير، بحث مستل من رسالة ماجستير، (بغداد: الجامعة المستنصرية، كلية الإدارة والاقتصاد)، المجلة العراقية للعلوم الاقتصادية، السنة العاشرة– العدد الثاني والثلاثون، 2012م.

19. التربية البيئية: د.بشير محمد عربيات، د.ايمن سليمان مزاهرة، الناشر: دار المناهج للنشر والتوزيع، عمان– الأردن، 1431هـ– 2010م.

20. تقرير القواعد وتحرير الفوائد (قواعد ابن رجب): أبو الفرج عبد الرحمن بن احمد بن رجب البغدادي الحنبلي (ت:795هـ)، تحقيق: أ.د.خالد بن علي المشيقح، وآخرين، الناشر: دار ركائز، الكويت، ط1، 1440هـ– 2019م.

21. تقرير المنظمة الدولية للهجرة، مكتب العراق، حزيران 2025م.

22. تلوث البيئة وأثره على قضايا التغذية المعاصرة في الاجتهاد الفقهي: د.عبد العزيز فاضلي، الناشر: دار الكتب العلمية، بيروت– لبنان، 2023م.

23. التلوث البيئي في العراق وأثره على الصحة والامن الصحي: م.م.هادي فيصل سعدون، مجلة كلية التربية الأساسية، المجلد 24، العدد 102، 2018م.

24. التلوث الكيميائي والفيزيائي لمياه الأنهار في محافظات العراق لسنة 2021: د.دعاء فلاح الدباغ، مجلس النواب العراقي، دائرة البحوث والدراسات النيابية– قسم البحوث، 2022م.

25. التلوث المائي للمياه السطحية في العراق (دراسة في جغرافية الموارد المائية): محمد صباح نوري الفهداوي، مجلة كلية المعارف الجامعة، المجلد 37، العدد1، 2026م.

26. التمويل الإسلامي الأخضر ودوره في خدمة التنمية المستدامة (السندات الإسلامية الخضراء في ماليزيا انموذجاً): عبد القادر حفاي، شخوم رحيمة، مجلة دفاتر اقتصادية، المجلد 10، العدد 2، 2018م.

27. تنمية واستثمار الوقف الإسلامي: أ.د.محمد الفاتح محمود بشير المغربي، الناشر: دار حميثرا، الطبعة الأولى، 1445هـ– 2024م.

28. التوازن الاقتصادي العام في النظام الاقتصادي الوضعي والنظام الاقتصادي الإسلامي: د.سلام عبد الكريم مهدي آل سميسم، الناشر: دار مجدلاوي، عمان، 2011م.

29. حقائق حول مناخ العراق وسلامه وامنه: المعهد النرويجي للشؤون الدولية– معهد ستوكهولم الدولي لأبحاث السلام، ترجمة وتحرير: مركز البيان للدراسات والتخطيط، 2022م.

30. رصد ومراقبة الهواء في محافظة صلاح الدين باستخدام بيانات القمر الصناعي SENTINEL 5: م.د. رائد عبد الحليم عبد القادر، مجلة تكريت للعلوم الإنسانية– جامعة تكريت، المجلد 29، العدد 10، الجزء الأول، 2022م.

31. رؤية إسلامية في فلسفة العلم والتنمية الحضارية: د.احمد فؤاد باشا، الناشر: روابط، 2017م.

32. سياسات التمويل وأثره على نجاح الشركات والمؤسسات المالية: د.محمد عبد الله شاهين محمد، الناشر: دار حميثرا للنشر والترجمة، مصر، 2017م.

33. السياسة العراقية تجاه ازمة الغذاء العالمية في ظل حرب روسيا وأوكرانيا: م.احمد عثمان محمد، مجلة ابن خلدون للدراسات والأبحاث، المجلد الثالث، العدد الرابع، 2023م.

34. الطاقة المتجددة والتلوث البيئي في العراق: الواقع وسياسات التحول: أ.د.احمد جاسم الياسري، تبارك حميد جخيور، مجلة الغري للعلوم الاقتصادية والإدارية- جامعة الكوفة، المجلد 21، العدد 4، 2025م.

35. العراق الأدنى درجة في مؤشر الأداء البيئي: د.حنان جميل عاشور، مجلس النواب العراقي، دائرة البحوث والدراسات النيابية– قسم البحوث، 2025م.

36. العراق: التحديات الوطنية والدولية وسبل مواجهتها: د.مروان سالم العلي، ومجموعة مؤلفين، الناشر: دار المعتز للنشر والتوزيع، الطبعة الأولى، 1445هـ- 2024م.

37. العقود المبتكرة للتمويل والاستثمار بالصكوك الإسلامية: د.خالد بن سعود الرشود، الناشر: دار كنوز اشبيليا، الرياض، الطبعة الأولى، 1434هـ– 2013م.

38. غليان الأرض: التحديات البيئية في العراق: د.جاسم عبد العزيز الفلاحي، الناشر: ببلومانيا للنشر والتوزيع، 2024م.

39. القواعد الفقهية وتطبيقاتها في المذاهب الأربعة: د.محمد مصطفى الزحيلي، الناشر: دار الفكر– دمشق، ط1، 1427ه– 2006م.

40. مبادئ التمويل والإدارة المالية من منظور إسلامي: أ.د.عادل مبروك محمد، د.نجلاء عبد المنعم إبراهيم، الناشر: دار التعليم الجامعي، القاهرة، 2025م.

41. مجلة إسلامية المعرفة: المعهد العلمي للفكر الإسلامي، السنة الثانية عشرة، العدد 48، 1428هـ- 2007م.

42. مسارات خطة الاستثمار المناخي في العراق: وزارة البيئة العراقية، بالتعاون مع جهات دولية وبرنامج الأمم المتحدة الإنمائي، 2025م.

43. المستصفى: أبو حامد محمد بن محمد الغزالي الطوسي (ت:505هـ)، تحقيق: محمد عبد السلام عبد الشافي، الناشر: دار الكتب العلمية، ط1، 1413هـ– 1993م.

44. المصارف الإسلامية بين الواقع والمأمول: قادري محمد الطاهر، وآخرون، الناشر: مكتبة حسين العصرية، الطبعة الأولى، 2014م.

45. المغني لابن قدامة: موفق الدين، ابي محمد عبد الله بن احمد بن محمد بن قدامة المقدسي، (ت:620هـ)، تحقيق: عبد الله بن عبد المحسن التركي– وآخرين، دار عالم الكتب، الرياض، ط3، 1417هـ– 1997م.

46. المفهوم الإسلامي للبيئة: م.محمد عبد القادر الفقي، مجلة الفيصل، العدد 225، ربيع الأول 1416هـ– أغسطس 1995م.

47. مقدمة في اقتصاد الوقف الإسلامي: أ.د.محمد احمد الافندي، الناشر: مركز الكتاب الأكاديمي، 2020م.

48. المنظمة الدولية للهجرة (IOM)، الموقع الرسمي: https://iraq.iom.int/ar/news.

49. المهن الزراعية والثروات الحيوانية– مخاطر النزوح وخطط إعادة الحياة: محمد الباقر نصيف، مجلس النواب العراقي، دائرة البحوث والدراسات النيابية– قسم البحوث، 2024م.

50. موسوعة التلوث البيئي: سحر امين حسين، الناشر: دار دجلة، عمان، 2010م.

51. الوقف الإسلامي ودوره في التنمية المحلية المستدامة: د.عادل بونقاب، أ.هاجر سي ناصر، مجلة جامعة الأمير عبد القادر للعلوم الإسلامية، قسنطينة– الجزائر، المجلد 34، العدد 3، 2021م.

52. الوقف الالكتروني بين الفقه الإسلامي والتطبيقات الحديثة: د.نجلاء عبد المنعم إبراهيم، الناشر: دار التعليم الجامعي، مصر، 2025م.

almasadir walmarajie

alquran alkarim.

1. alabtikarat almaliat al'iislamiat ka'adawat maliat jadidat limukafahat tughayur almunakh - dirasat halat alsukuk alkhadra' li'iindunisya khilal alfatrat 2018 - 2022: awsaghir alwizat, majalat aliastiratijiat waltanmiati, mujalad 14, aleadad 2, 2024m.

2. al'iihsa'at albiyiyat lileiraq (almuashirat alsihiyat lisanat 2024): hayyat al'iihsa' wanuzum almaelumat aljughrafiati, qism 'iihsa'at albiyati, 2025m.

3. aliadikhari: mashrueiatuh wathamaratuh mae namadhij tatbiqayh mueasiratu: du. 'iibrahim eabd allatif aleubaydii, alnaashir: dayirat alshuwuwn al'iislamiat waleamal alkhayrii - dabi, altabeat al'uwlaa, 1423h - 2011m.

4. astiratijiaat aibtikar almuntajat almaliat al'iislamia (alsukuk al'iislamiat alkhadra' fi malizia anmwdhjaan): suead trifayata, muhamad qwyidri, majalat maehad aleulum alaqtisadiati, almujalad 26, aleadad 1, 2023m.

5. al'iislam walbiyata: ruyat 'iislamiat hadariatun: du. barakat muhamad muradi, alnaashir: dar alqahirat - masr, 2003m.

6. al'ashum wahkamuha fi alfiqh al'iislamii: du. muhamad salih bin 'alfa eumar jalu, alnaashir: dar alkutub aleilmiati, bayrut - lubnan, 2015m.

7. alashibah walnazayir: taj aldiyn eabd alwahaab bin ealii bin eabd alkafi alsabkii (t 771hi), tahqiqu: eadil ahmad eabd almawjudi, eali muhamad mueawad, alnaashir: dar alkutub aleilmiati, bayrut, ta1, 1411h - 1991m.

8. alashibah walnazayir: siraj aldiyn 'abu hafs eumar bin ealiin alanisarii almaeruf bi abn almulaqan (t 804hi), tahqiqu: mustafaa mahmud alazhri, alnaashir: dar aibn alqiami, alriyad - almamlakat alearabiat alsaeudiati, wadar abn eafan, alqahirat - masr, ta1, 1431h - 2010m.

9. alsukuk almaliat wanwaeuha: du. yusif hasan yusif, dar altaelim aljamieii, altabeati: al'uwlaa, masr, 2014m.

10. aliaqtisad al'akhdar min alnazarii alaa altatbiqi: da. fatimat bikidi, alnaashir: markaz alkitaab al'akadimi, al'urduni, 2020m.

11. alaiqtisad al'akhdar min manzur alfikr alaiqtisadii al'iislamii: 'a.mu.da. kamil eabd alqadir husayn, majalat jamieat karkuk lildirasat al'iinsaniati, almujalad 16, aleadad 2, 2021m.

12. alaiqtisad al'akhdar watatbiqatuh fi alnizam aliaiqtisadii al'iislamii: 'a.da. mahmud hamid mahmud eabd alrazaaqi, alnaashir: dar altaelim aljamieia, ta1, 2024m.

13. alamin albashariat bayn alhaqiqat walzayfa: almujtamae aleiraqiu alnamudhaji: firas eabaas albyati, alnaashir: dar ghida', al'urdunu, 2011m.

14. bana' almafahim alasilat lieumum alamati: du. naeamt eabd allatif mashhur, taqdima: du. alsayid muhamad eumra, da. rafaeat alsayid aleudi, wakhrun, alnaashir: almaehad aleali lilfikr al'iislamii, wamarkaz arkan lildirasat wal'abhath walnashri, 2019m.

15. albued almuqasidii fi altaeamul mae almukawinat altabieiat lilbiyat dalalat alnusus wafiqah altatbiqi: khalid jasim 'iibrahim alhuli, majalat kuliyat aleulum al'iislamiat - jamieat baghdad, 2025, aleadad 83.

16. albiyat min almanzur alshareii wasubul himayatiha fi al'iislami: al'ustadh 'abu nasr allah eabd aleaziz fadili, alnaashir: dar alkutub aleilmiati, bayrut - lubnan, 2009 mi.

17. tibni alaiqtisad al'iislamiu al'akhdar khatwatan muhimatan fi 'iirsa' daeayim alhukm alrashid (dirasat halat almua'amat walmuqtarahat ealaa nizam hawkamat alsharikat walkianat almudrajat fi alsuwq alrayiysiat fi qatr): da. hisham eumar hamuwdi eabda, almajalat alakadimiat lil'abhath walnashr alealmii, al'iisdar althaani walthalathuna, 2021m.

18. altahadiyat albiyiyat fi aleiraqi: subul almuealajati, mustaqaat min altajribat al'almaniati: 'a.mu.da. wafa' jaefar almihdawi, hafiz eabd al'amir, bahath mustal min risalat majistir, (baghdad: aljamieat almustansiriat, kuliyat al'iidarat walaiqtisadi), almajalat aleiraqiat lileulum alaiqtisadiati, alsanat aleashirat - aleadad althaani walthalathun, 2012m.

19. altarbiat albiyiyati: du. bashir muhamad earabiat, du. ayman sulayman muzaharatu, alnaashir: dar almanahij lilnashr waltawziei, eamaan - al'urduni, 1431h - 2010m.

20. taqrir alqawaeid watahrir alfawayid (qawaeid aibn rajaba): 'abu alfaraj eabd alrahman bin ahmad bin rajab albaghdadii alhanbalii (t: 795hi), tahqiqu: 'a.d. khalid bin ealiin almushayqah, wakhrun, alnaashir: dar rakayiz, alkuayti, ta1, 1440h - 2019m.

21. taqrir almunazamat aldawliat lilhijrati, maktab aleiraqi, huzayran 2025m.

22. taluuth albiyat wa'atharih ealaa qadaya altaghdhiat almueasirat fi alaijtihad alfiqhii: da. eabd aleaziz fadili, alnaashir: dar alkutub aleilmiati, bayrut - lubnan, 2023m.

23. altalawuth albiyiyu fi aleiraq wa'atharuh ealaa alsihat walamin alsahi: mi.mi. hadi fisal saedun, majalat kuliyat altarbiat al'asasiati, almujalad 24, aleadad 102, 2018m.

24. altalawuth alkimyayiyu walfizyayiyu limiah al'anhar fi muhafazat aleiraq lisanat 2021: du. duea' falaah aldabagh, majlis alnuwaab aleiraqii, dayirat albuhuth waldirasat alniyabiat - qism albuhuthi, 2022m.

25. altalawuth almayiyu lilmiah alsathiat fi aleiraq (dirasat fi jughrafiat almawarid almayiyati): muhamad sabah nuri alfihdawi, majalat kuliyat almaearif aljamieati, almujalad 37, aleudadu1, 2026m.

26. altamwil al'iislamii al'akhdar wadawruh fi khidmat altanmiat almustadama (alsanadat al'iislamiat alkhadra' fi malizia anmwdhjaan): eabd alqadir hafayi, shukhum rahimati, majalat dafatir aiqtisadiati, almujalad 10, aleadad 2, 2018m.

27. tanmiat wastithmar alwaqf al'iislamii: 'a.di. muhamad alfatih mahmud bashir almaghribi, alnaashir: dar himithra, altabeat al'uwlaa, 1445h - 2024m.

28. altawazun alaiqtisadii aleamu fi alnizam alaiqtisadii alwadeii walnizam alaiqtisadii al'iislamii: du. salam eabd alkarim mahdi al smisim, alnaashir: dar majdalawi, eaman, 2011m.

29. haqayiq hawl munakh aleiraq wasalamih waminihu: almaehad alnurwijiu lilshuwuwn alduwaliat - maehad stukhulm aldawliu li'abhath alsalami, tarjamat watahriru: markaz albayan lildirasat waltakhtiti, 2022m.

30. rasd wamuraqabat alhawa' fi muhafazat salah aldiyn biaistikhdam bayanat alqamar alsinaeii SENTINEL - 5: mu.da. rayid eabd alhalim eabd alqadir, majalat tikrit lileulum al'iinsaniat - jamieat tikrit, almujalad 29, aleadad 10, aljuz' alawli, 2022m.

31. ruyat 'iislamiat fi falsafat aleilm waltanmiat alhadariati: du. ahmad fuaad basha, alnaashir: rawabti, 2017m.

32. siasat altamwil wa'atharuh ealaa najah alsharikat walmuasasat almaliati: du. muhamad eabd allh shahin muhamad, alnaashir: dar hamithra lilnashr waltarjamati, masr, 2017m.

33. alsiyasat aleiraqiat tujah azimat alghidha' alealamiat fi zili harb rusia wa'uwkrania: ma. aihmad euthman muhamad, majalat aibn khaldun lildirasat wal'abhathi, almujalad althaalithi, aleadad alraabiea, 2023m.

34. altaaqat almutajadidat waltalawuth albiyiyi fi alearaqi: alwaqie wasiasat altahawul: 'a.da. aihmad jasim alyasri, tubarik hamid jakhyur, majalat algharii lileulum alaiqtisadiat wal'iidariat -jamieat alkufati, almujalad 21, aleadad 4, 2025m.

35. aleiraq al'adnaa darajat fi muashir al'ada' albiyiy: du. hanan jamil eashur, majlis alnuwaab aleiraqii, dayirat albuhuth waldirasat alniyabiat - qism albuhuthi, 2025m.

36. alearaqi: altahadiyat alwataniat waldawliat wasubul muajahatiha: du. marwan salim aleali, wamajmueat mualifina, alnaashir: dar almuetazi lilnashr waltawziei, altabeat al'uwlaa, 1445h - 2024m.

37. aleuqud almubtakarat liltamwil waliastithmar bialsukuk al'iislamiati: du. khalid bin sueud alrashudu, alnaashir: dar kunuz ashabilya, alrayad, altabeat al'uwlaa, 1434h - 2013m.

38. ghlian al'arda: altahadiyat albiyiyat fi aleiraqi: da. jasim eabd aleaziz alfalaahi, alnaashir: biblumanya lilnashr waltawzie, 2024m.

39. alqawaeid alfiqhiat watatbiqatuha fi almadhahib al'arbaeati: du. muhamad mustafaa alzuhayli, alnaashir: dar alfikr - dimashqa, ta1, 1427 h - 2006 mi.

40. mabadi altamwil wal'iidarat almaliat min manzur 'iislami: 'a.da. eadil mabruk muhamad, du. najla' eabd almuneim 'iibrahim, alnaashir: dar altaelim aljamieii, alqahirati, 2025m.

41. majalat 'iislamiat almaerifati: almaehad aleilmiu lilfikr al'iislamii, alsanat althaaniat eashra, aleadad 48, 1428hi - 2007m.

42. misarat khutat alaistithmar almunakhii fi aleiraqi: wizarat albiyat aleiraqiati, bialtaeawun mae jihat dualiat wabarnamaj al'umam almutahidat al'iinmayiyi, 2025m.

43. almustasfaa: 'abu hamid muhamad bin muhamad alghazali altuwsii (t: 505hi), tahqiqu: muhamad eabd alsalam eabd alshaafi, alnaashir: dar alkutub aleilmiati, ta1, 1413h - 1993m.

44. almasarif al'iislamiat bayn alwaqie walmamul: qadiri muhamad altaahir, wakhrun, alnaashir: maktabat husayn aleasriati, altabeat al'uwlaa, 2014m.

45. almughaniy liabn qadamata: muafaq aldiyn, abi muhamad eabd allh bn ahmad bin muhamad bn qudamat almaqdisi, (t: 620hi), tahqiqu: eabd allh bin eabd almuhsin alturki - wakhrun, dar ealam alkutubu, alrayad, ta3, 1417h - 1997m.

46. almafhum al'iislamiu lilbiyati: mi. muhamad eabd alqadir alfaqi, majalat alfaysali, aleadad 225, rabie al'awal 1416h - 'aghustus 1995m.

47. muqadimat fi aqtisad alwaqf al'iislamii: 'a.da. muhamad aihmad alafindi, alnaashir: markaz alkitaab al'akadimi, 2020m.

48. almunazamat aldawliat lilhijra (IOM), almawqie alrasmi: https://iraq.iom.int/ar/news.

49. almuhin alziraeiat waltharawat alhayawaniat - makhatir alnuzuh wakhutat 'iieadat alhayati: muhamad albaqir nasifi, majlis alnuwaab aleiraqii, dayirat albuhuth waldirasat alniyabiat - qism albuhuthi, 2024m.

50. muasueat altalawuth albiyiy: sahar amin husayn, alnaashir: dar dijlat, eaman, 2010m.

51. alwaqf al'iislamiu wadawruh fi altanmiat almahaliyat almustadamati: du. eadil biwnqab, 'a. hajar si nasir, majalat jamieat al'amir eabd alqadir lileulum al'iislamiati, qasnutinat - aljazayar, almujalad 34, aleadad 3, 2021m.

52. alwaqf alalkitruniu bayn alfiqh al'iislamii waltatbiqat alhadithati: du. najla' eabd almuneim 'iibrahim, alnaashir: dar altaelim aljamieii, masri, 2025m.

53. altamwil al'iislamiu al'akhdari: masarat mutawafiqatan mae alsharieat nahw 'ahdaf altanmiat almustadama (SDGs). wadimat alzaahiri, majalat aleulum altatbiqiat almaftuha (Open Journal of Applied Sciences), 2025, 15(5), 1294-1309.

References

1. Islamic Green Finance: Shariah-Compliant Pathways towards Sustainable Development Goals (SDGs). Wadeema Aldhaheri, Open Journal of Applied Sciences, 2025, 15(5), 1294-1309.

2. Green and Sustainability Sukuk Update 2024: Adil, Mustafa, Shrey Kohli, and Omar Shaikh, London Stock Exchange Group (LSEG), in collaboration with Islamic Finance Gateway (IFG), 2024.

3. Green Takaful Opportunities as a Potential Climate Finance Tool in Sri Lanka: A Theoretical Review, Abi Huraira Rifas, Mohamed Naushad Mohamed Minaz, Bait Al-Mashura Journal, N. 23, 2025.

4. Greenpeace Middle East and North Africa, Gasping for Air: The Air Pollution Crisis in Iraq, Greenpeace MENA, 2024.

5. How Islamic Finance Contributes to Achieving the Sustainable Development Goals: Nizami Usman, Organisation for Economic Co-operation and Development, Papers, No. 30, OECD Publishing, Paris, 2020.

6. Islamic Green Finance: mapping the climate funding landscape in Indonesia: International Journal of Ethics and Systems, Faizi Faizi, Airlangga Surya Kusuma, Purwanto Widodo, Volume 40, Issue 4, 2024.

7. Islamic Green Finance: Mohd Ma'Sum Billah، Rusni Hassan، Razali Haron, Routledge Taylor and Francis Group, 2024.

8. Islamic Green Finance: Shariah-Compliant Pathways towards Sustainable Development Goals (SDGs): Wadeema Aldhaheri, Open Journal of Applied Sciences, Volume 15, Issue 5, 2025.

9. LSEG - Islamic Finance Development Report 2025: London Stock Exchange Group, 2025.

10. Navigating Peace and Sustainability in an Increasingly Complex World: Ayyoob Sharifi, John Lee Candelaria, Springer Nature Singapore, 2024.

11. Rediscovery and Revival in Islamic Environmental Law: Back to the Future of Nature’s Trust, Cambridge University Press, First edition, 2021.

12. Sustainable and Responsible Investment Sukuk Framework: Securities Commission Malaysia, Kuala Lumpur: Securities Commission Malaysia, 2019.

13- World Bank Group, Climate Risk Profile: Iraq, 2021.

14- Green and Sustainability Sukuk Update 2024: Adil, Mustafa, Shrey Kohli, and Omar Shaikh, London Stock Exchange Group (LSEG), in collaboration with Islamic Finance Gateway (IFG), 2024.

15- Green Takaful Opportunities as a Potential Climate Finance Tool in Sri Lanka: A Theoretical Review, Abi Huraira Rifas, Mohamed Naushad Mohamed Minaz, Bait Al-Mashura Journal, N. 23, 2025.

16- Greenpeace Middle East and North Africa, Gasping for Air: The Air Pollution Crisis in Iraq, Greenpeace MENA, 2024.

17- How Islamic Finance Contributes to Achieving the Sustainable Development Goals: Nizami Usman, Organisation for Economic Co-operation and Development, Papers, No. 30, OECD Publishing, Paris, 2020.

18- Islamic Green Finance: mapping the climate funding landscape in Indonesia: International Journal of Ethics and Systems, Faizi Faizi, Airlangga Surya Kusuma, Purwanto Widodo, Volume 40, Issue 4, 2024.

19- Islamic Green Finance: Mohd Ma'Sum Billah, Rusni Hassan, Razali Haron, Routledge Taylor and Francis Group, 2024.

20- Islamic Green Finance: Shariah-Compliant Pathways towards Sustainable Development Goals (SDGs): Wadeema Aldhaheri, Open Journal of Applied Sciences, Volume 15, Issue 5, 2025.

21- LSEG - Islamic Finance Development Report 2025: London Stock Exchange Group, 2025.

22- Navigating Peace and Sustainability in an Increasingly Complex World: Ayyoob Sharifi, John Lee Candelaria, Springer Nature Singapore, 2024.

23- Rediscovery and Revival in Islamic Environmental Law: Back to the Future of Nature's Trust, Cambridge University Press, First edition, 2021.

24- Sustainable and Responsible Investment Sukuk Framework: Securities Commission Malaysia, Kuala Lumpur: Securities Commission Malaysia, 2019.

25- World Bank Group, Climate Risk Profile: Iraq, 2021.

26- Hafaya, Abd al-Qadir, and Rahima Shakhoum. “Green Islamic Finance and Its Role in Promoting Sustainable Development: Green Sukuk in Malaysia as a Model.” Daftar Iqtisadiyya, Vol. 10, No. 2, 2018.

27- Al-Maghribi, Muhammad al-Fatih Mahmoud Bashir. Development and Investment of the Islamic Waqf. 1st ed. Dar Humaythra, 1445 AH/2024.

28- Al-Sumaysim, Salam Abd al-Karim Mahdi. General Economic Equilibrium in the Positive Economic System and the Islamic Economic System. Amman: Dar Majdalawi, 2011.

29- Facts about Iraq’s Climate, Peace, and Security. Norwegian Institute of International Affairs and Stockholm International Peace Research Institute. Translated and edited by Al-Bayan Center for Planning and Studies, 2022.

30- Abd al-Qadir, Raed Abd al-Halim. “Monitoring and Assessing Air Quality in Salah al-Din Governorate Using SENTINEL-5 Satellite Data.” Tikrit Journal of Humanities, University of Tikrit, Vol. 29, No. 10, Part 1, 2022.

31- Basha, Ahmad Fuad. An Islamic Perspective on the Philosophy of Science and Civilizational Development. Rawabet, 2017.

32- Muhammad, Muhammad Abdullah Shaheen. Financing Policies and Their Impact on the Success of Companies and Financial Institutions. Egypt: Dar Humaythra for Publishing and Translation, 2017.

33- Muhammad, Ahmad Othman. “Iraqi Policy toward the Global Food Crisis amid the Russia–Ukraine War.” Ibn Khaldun Journal for Studies and Research, Vol. 3, No. 4, 2023.

34- Al-Yasiri, Ahmad Jasim, and Tabarak Hamid Jakhyur. “Renewable Energy and Environmental Pollution in Iraq: Reality and Transition Policies.” Al-Ghary Journal of Economic and Administrative Sciences, University of Kufa, Vol. 21, No. 4, 2025.

35- Ashour, Hanan Jamil. Iraq Ranks Lowest on the Environmental Performance Index. Iraqi Council of Representatives, Parliamentary Research and Studies Department, Research Section, 2025.

36- Al-Ali, Marwan Salim, et al. Iraq: National and International Challenges and Means of Addressing Them. 1st ed. Dar Al-Mu‘taz for Publishing and Distribution, 1445 AH/2024.

37- Al-Rashoud, Khalid ibn Saud. Innovative Contracts for Financing and Investment through Islamic Sukuk. 1st ed. Riyadh: Dar Kunuz Ishbiliya, 1434 AH/2013.

38- Al-Falahi, Jasim Abd al-Aziz. Boiling Earth: Environmental Challenges in Iraq. Biblomania for Publishing and Distribution, 2024.

39- Al-Zuhayli, Muhammad Mustafa. Juristic Maxims and Their Applications in the Four Sunni Schools of Law. 1st ed. Damascus: Dar al-Fikr, 1427 AH/2006.

40- Muhammad, Adel Mabrouk, and Naglaa Abd al-Mun‘im Ibrahim. Principles of Finance and Financial Management from an Islamic Perspective. Cairo: Dar al-Ta‘lim al-Jami‘i, 2025.

41- Islamic Journal of Knowledge. International Institute of Islamic Thought, Vol. 12, No. 48, 1428 AH/2007.

42- Pathways of Iraq’s Climate Investment Plan. Iraqi Ministry of Environment, in cooperation with international organizations and the United Nations Development Programme, 2025.

43- Al-Ghazali al-Tusi, Abu Hamid Muhammad ibn Muhammad (d. 505 AH). Al-Mustasfa. Edited by Muhammad Abd al-Salam Abd al-Shafi. 1st ed. Dar al-Kutub al-‘Ilmiyya, 1413 AH/1993.

44- Qadiri, Muhammad al-Tahir, et al. Islamic Banks between Reality and Aspiration. 1st ed. Maktabat Husayn al-‘Asriyya, 2014.

45- Ibn Qudamah al-Maqdisi, Muwaffaq al-Din Abu Muhammad Abd Allah ibn Ahmad ibn Muhammad (d. 620 AH). Al-Mughni. Edited by Abd Allah ibn Abd al-Muhsin al-Turki et al. 3rd ed. Riyadh: Dar ‘Alam al-Kutub, 1417 AH/1997.

46- Al-Faqi, Muhammad Abd al-Qadir. “The Islamic Concept of the Environment.” Al-Faisal, No. 225, Rabi‘ al-Awwal 1416 AH/August 1995.

47- Al-Afandi, Muhammad Ahmad. An Introduction to the Economics of the Islamic Waqf. Academic Book Center, 2020.

48- International Organization for Migration (IOM). Official website: IOM Iraq

49- Nasif, Muhammad al-Baqir. Agricultural Professions and Livestock Resources: Displacement Risks and Plans for Revitalization. Iraqi Council of Representatives, Parliamentary Research and Studies Department, Research Section, 2024.

50- Husayn, Sahar Amin. Encyclopedia of Environmental Pollution. Amman: Dar Dijlah, 2010.

51- Bounagab, Adel, and Hajar Si Nasser. “The Islamic Waqf and Its Role in Sustainable Local Development.” Journal of Prince Abdelkader University for Islamic Sciences, Constantine, Algeria, Vol. 34, No. 3, 2021.

52- Ibrahim, Naglaa Abd al-Mun‘im. Electronic Waqf between Islamic Jurisprudence and Modern Applications. Egypt: Dar al-Ta‘lim al-Jami‘i, 2025.

منشور

2026-09-30

إصدار

القسم

Articles

كيفية الاقتباس

إسهامُ الاقتصادِ الإسلاميِّ في مواجهةِ التّحدّياتِ المناخيّةِ والبيئيّةِ في العراقِ. (2026). مجلة كلية العلوم الاسلامية, 87. https://doi.org/10.51930/jcois.2026.87.%p

المؤلفات المشابهة

21-30 من 204

يمكنك أيضاً إبدأ بحثاً متقدماً عن المشابهات لهذا المؤلَّف.